Kastamonu Üniversitesi Sürdürülebilirlik Koordinatörlüğü tarafından sürdürülebilir kalkınma konusunda toplumsal farkındalığın artırılması amacıyla yürütülen “Toplum İçin Bilgilendirme Dizisi” kapsamında, 29 Eylül Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü dolayısıyla gıda kaybı ve israfının azaltılmasının sürdürülebilir kalkınma açısından taşıdığı öneme dikkat çekilmektedir.
Her yıl 29 Eylül'de anılan Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü (International Day of Awareness of Food Loss and Waste – IDAFLW); gıda üretiminden tüketiciye ulaşana kadar geçen süreçte meydana gelen kayıpların ve tüketim aşamasındaki israfın azaltılması konusunda küresel farkındalık oluşturmayı ve bireyler, kurumlar, işletmeler, üreticiler ve karar vericiler arasında ortak eylemi teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Birleşmiş Milletler, gıda kaybı ve israfının azaltılmasını daha sürdürülebilir, dayanıklı ve kapsayıcı gıda sistemlerine geçişin önemli unsurlarından biri olarak değerlendirmektedir.
2026 Yılı Teması:
“Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmanın Dönüştürücü Potansiyeli”
2026 yılı Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü'nün teması “The Transformative Potential of Reducing Food Loss and Waste” (Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmanın Dönüştürücü Potansiyeli) olarak belirlenmiştir.
Tema; gıda kaybı ve israfının azaltılmasının yalnızca çöpe giden gıdanın miktarını azaltmak anlamına gelmediğini, aynı zamanda gıda güvenliğinin ve beslenmenin güçlendirilmesi, doğal kaynaklar üzerindeki baskının azaltılması, sera gazı emisyonlarının düşürülmesi, verimliliğin artırılması ve ekonomik faydaların geliştirilmesi açısından dönüştürücü bir etki oluşturabileceğini vurgulamaktadır.
Gıda Kaybı ve İsrafı Neden Önemlidir?
Gıda kaybı ve israfı; tarımsal üretimden hasada, depolamadan taşımaya, perakendeden gıda hizmetlerine ve hane halkı tüketimine kadar gıda sisteminin farklı aşamalarında ortaya çıkabilmektedir.
Gıda Kaybı ile Gıda İsrafı Arasındaki Fark
Gıda kaybı; hasat, depolama, taşıma ve üretim-tedarik süreçleri gibi tüketiciye ulaşmadan önceki aşamalarda ortaya çıkan kayıpları ifade eder. Gıda israfı ise tüketiciye ulaşmış, tüketilebilir durumdaki gıdanın perakende, gıda hizmetleri veya hane halkı düzeyinde tüketilmeden atılmasıyla ilişkilidir.
Bu ayrım, çözüm yollarının da farklılaşmasını sağlar. Üretim ve tedarik zincirindeki kayıplar için hasat, depolama, soğuk zincir ve lojistik uygulamaları önem taşırken; tüketici düzeyindeki israfın azaltılmasında planlı alışveriş, uygun porsiyon, doğru saklama ve artan gıdanın değerlendirilmesi öne çıkmaktadır.
Birleşmiş Milletler ve FAO verilerine göre;
- Üretilen gıdanın yaklaşık %13'ü, perakende aşamasına ulaşmadan önce hasat sonrası ve tedarik zinciri boyunca kaybedilmektedir.
- Tüketicilere ulaşan gıdanın yaklaşık %19'u perakende, gıda hizmetleri ve hane halklarında israf edilmektedir.
- Gıda israfının yaklaşık %60'ı hane halklarında, %28'i gıda hizmetlerinde ve %12'si perakende sektöründe gerçekleşmektedir.
- Gıda kaybı ve israfı küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %10'una katkıda bulunmaktadır.
- Hiç tüketilmeyen gıdanın üretimi, dünya tarım alanlarının yaklaşık %28'inin kullanılmasına karşılık gelmektedir.
Bu nedenle gıda kaybı ve israfının azaltılması; yalnızca ekonomik bir tasarruf konusu değil, aynı zamanda gıda güvenliği, doğal kaynakların korunması, iklim değişikliğiyle mücadele ve sürdürülebilir tüketim ve üretim açısından küresel bir sorumluluktur.
Gıda İsrafının Toplumsal Boyutu
Gıda israfı ile gıda güvencesizliği aynı anda ele alınması gereken iki önemli boyuttur. Kullanılabilir durumdaki gıdanın gereksiz yere atılması; gıdaya erişim, kaynakların adil ve verimli kullanımı ve toplumsal refah açısından da değerlendirilmelidir.
Bu nedenle ihtiyaç fazlası ancak tüketilebilir durumdaki gıdaların güvenli biçimde değerlendirilmesi, uygun koşullarda paylaşılması veya ilgili sosyal destek mekanizmalarına ulaştırılması, israfın önlenmesinin toplumsal boyutunu güçlendirebilir.
Gıda Kaybı ve İsrafının Çevresel Etkileri
Tüketilmeyen her gıda aynı zamanda üretiminde kullanılan su, toprak, enerji ve emek gibi kaynakların da boşa harcanması anlamına gelmektedir.
Bu nedenle bir gıdanın çöpe gitmesi yalnızca “bir ürünün atılması” değildir. O ürünün üretimi, işlenmesi, paketlenmesi, taşınması ve depolanması sırasında kullanılan su, toprak, enerji, emek ve zamanın da karşılığının alınamaması anlamına gelir. Gıda israfını azaltmak, aynı zamanda bu kaynakların daha verimli kullanılmasına katkı sağlar.
Gıda üretimi için kullanılan tarım alanlarının, su kaynaklarının ve diğer doğal kaynakların gereksiz yere tüketilmesi; biyolojik çeşitlilik, ekosistemler ve iklim üzerinde ilave baskı oluşturmaktadır.
Gıda kaybı ve israfının azaltılması;
- doğal kaynakların daha verimli kullanılmasına,
- sera gazı emisyonlarının azaltılmasına,
- biyolojik çeşitliliğin korunmasına,
- kirliliğin azaltılmasına,
- sürdürülebilir gıda sistemlerinin güçlendirilmesine
katkı sağlamaktadır.
Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmak İçin Neler Yapabiliriz?
Gıda israfının azaltılması yalnızca üreticilerin veya işletmelerin sorumluluğu değildir. Her bireyin günlük tercihleri gıda sistemlerinin sürdürülebilirliğine katkı sağlayabilir.
Günlük yaşamımızda;
- İhtiyacımız kadar gıda satın alabiliriz.
- Alışveriş öncesinde alışveriş listesi hazırlayabiliriz.
- Gıdaları uygun koşullarda ve doğru şekilde saklayabiliriz.
- Son tüketim tarihi ile tavsiye edilen tüketim tarihi arasındaki farkı öğrenebiliriz.
- Tüketebileceğimiz miktarda yemek hazırlayabiliriz.
- Artan yemekleri güvenli koşullarda saklayarak yeniden değerlendirebiliriz.
- Yenilebilir durumdaki gıdaları çöpe atmak yerine farklı yemeklerde kullanabiliriz.
- Gıda alışverişinde ihtiyacımız olmayan ürünleri yalnızca kampanya veya indirim nedeniyle satın almaktan kaçınabiliriz.
- Üniversite, okul, yemekhane ve işyerlerinde gıda israfını azaltmaya yönelik uygulamaları destekleyebiliriz.
Günlük Yaşamda 5 Adımlı Gıda İsrafını Önleme Yaklaşımı
1. PLANLA: Alışverişe çıkmadan önce evde bulunan gıdaları kontrol et, ihtiyaç listesi oluştur ve tüketebileceğin miktarı belirle.
2. SATIN AL: İhtiyacın kadar satın al; yalnızca kampanya veya indirim nedeniyle gereğinden fazla ürün alma.
3. SAKLA: Gıdaları ürünün özelliklerine uygun sıcaklıkta ve koşullarda sakla; önce alınan ürünü önce tüketmeye yönelik bir düzen oluştur.
4. DEĞERLENDİR: Porsiyonları ihtiyaca göre hazırla; artan ve güvenli biçimde saklanmış yemekleri yeniden değerlendir; yenilebilir durumdaki gıdaları farklı tariflerde kullan.
5. PAYLAŞ: Tüketilemeyecek ancak hâlâ güvenli ve uygun durumdaki gıdaların, mevzuata ve hijyen kurallarına uygun biçimde ihtiyaç sahiplerine veya uygun gıda paylaşım mekanizmalarına ulaştırılmasını destekle.
Küçük bir davranış değişikliği, büyük ölçekte kaynak tasarrufuna dönüşebilir.
Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile Güçlü Bir Bağ
Gıda kaybı ve israfının azaltılması, başta SKA 12 – Sorumlu Üretim ve Tüketim olmak üzere birçok Sürdürülebilir Kalkınma Amacıyla doğrudan ilişkilidir.
SKA 2 – Açlığa Son
Gıda kayıplarının azaltılması ve gıda sistemlerinin daha verimli hale getirilmesi, gıda güvenliğinin güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır.
SKA 12 – Sorumlu Üretim ve Tüketim
Gıda kaybı ve israfının azaltılması, özellikle SKA 12.3 Hedefi ile doğrudan ilişkilidir. Bu hedef; 2030 yılına kadar perakende ve tüketici düzeylerinde kişi başına küresel gıda israfının yarıya indirilmesini ve üretim ile tedarik zincirlerinde gıda kayıplarının azaltılmasını hedeflemektedir.
SKA 13 – İklim Eylemi
Gıda kaybı ve israfının azaltılması, gıda üretiminde kullanılan kaynakların daha etkin değerlendirilmesine ve sera gazı emisyonlarının azaltılmasına katkı sağlar.
Bu bağlantı, gıda israfının iklim eylemiyle doğrudan ilişkisinin anlaşılması açısından önemlidir. Tüketilmeyen bir gıdanın üretiminde kullanılan kaynakların yanı sıra, atık yönetimi sürecinde oluşabilecek emisyonlar da çevresel yükü artırabilir. Dolayısıyla gıdayı korumak, kaynak verimliliği ve iklim eylemini aynı davranışta buluşturan somut bir adımdır.
Gıda Kaybı ve İsrafını Azaltmak: İnsan, Ekonomi ve Gezegen İçin Ortak Kazanç
FAO, gıda kaybı ve israfının azaltılmasının üç yönlü bir kazanım sağlayabileceğine dikkat çekmektedir:
1. İnsan için:
Gıda güvenliğinin ve beslenmenin güçlendirilmesine katkı sağlar.
2. Gezegen için:
Doğal kaynaklar üzerindeki baskıyı ve sera gazı emisyonlarını azaltmaya yardımcı olur.
3. Ekonomi için:
Kaynakların daha verimli kullanılmasını, üretkenliğin artırılmasını ve ekonomik kayıpların azaltılmasını destekler.
Bu yaklaşım, gıda kaybı ve israfının yalnızca “atık” olarak değil; kaynak verimliliği, iklim eylemi, ekonomik sürdürülebilirlik ve toplumsal refah açısından ele alınması gerektiğini göstermektedir.
Kastamonu Üniversitesi Olarak Sorumluluğumuz
Kastamonu Üniversitesi, sürdürülebilir kalkınmayı yalnızca akademik bir çalışma alanı olarak değil; eğitim, araştırma-geliştirme, toplumsal katkı, çevresel sorumluluk ve paydaş iş birlikleri ile bütünleşik bir kurumsal yaklaşım olarak ele almaktadır.
Sürdürülebilirlik Koordinatörlüğü tarafından yürütülen çalışmalar kapsamında; sorumlu tüketim ve üretim, kaynakların verimli kullanılması, atıkların azaltılması, döngüsel ekonomi, sürdürülebilir kampüs uygulamaları ve toplumsal farkındalığın artırılması konularında üniversitemizin sürdürülebilirlik kültürünün güçlendirilmesi hedeflenmektedir.
Üniversiteler; öğrencileri, akademisyenleri, idari personeli ve toplumsal paydaşlarıyla birlikte gıda kaybı ve israfının azaltılması konusunda bilgi üretme, farkındalık oluşturma ve davranış değişikliğini destekleme açısından önemli bir role sahiptir.
Kampüs Ölçeğinde Uygulanabilecek Yaklaşımlar
• Yemekhanelerde porsiyon tercihi ve ihtiyaç kadar alma konusunda farkındalık çalışmaları yürütmek.
• Yemek üretim ve servis süreçlerinde oluşan gıda atıklarını düzenli olarak izlemek ve ölçmek.
• Tüketilebilir durumdaki gıdaların güvenli biçimde değerlendirilmesine yönelik kurum içi prosedürler geliştirmek.
• Öğrenci, akademik ve idari personel için gıda saklama, porsiyonlama ve gıda israfını önleme eğitimleri düzenlemek.
• Gıda israfı verilerini sürdürülebilirlik göstergeleri ve kampüs kaynak verimliliği çalışmalarıyla ilişkilendirmek.
  |